Tái định hình giảng dạy ngôn ngữ, AI liệu có thay thế vai trò của người thầy?

Trí tuệ nhân tạo, nền tảng số và các mô hình dạy học công nghệ tăng cường đang từng bước tái định hình lớp học ngôn ngữ. Liệu AI có thay thế vai trò của người thầy? Vấn đề này là trọng tâm nghiên cứu của các chuyên gia, học giả, giảng viên tại Hội thảo khoa học Ngôn ngữ và Giáo dục FLEC 2026.

Khai thác chủ đề “Future of Language Education: Innovation, Sustainability, and Well-being”, nhiều nghiên cứu đã tập trung làm rõ cách công nghệ tác động đến năng lực ngôn ngữ, động lực học tập và chất lượng trải nghiệm của người học, đồng thời đặt ra những câu hỏi phản biện quan trọng về hiệu quả thực chất và tính bền vững trong ứng dụng.

AI và kỹ năng viết trong IELTS: Khi công nghệ chưa thể thay thế sư phạm truyền thống

Trong bối cảnh AI ngày càng được sử dụng rộng rãi để hỗ trợ luyện thi các chứng chỉ quốc tế, nhóm tác giả Đặng Quốc Dũng và Nguyễn Đức Minh đã mang tới nghiên cứu “Improving Writing Proficiency: The Role of Artificial Intelligence-Generated IELTS Model Essays & Noticing Hypothesis”, đặt vấn đề về hiệu quả thực tế của các bài mẫu IELTS do AI tạo sinh trong việc phát triển kỹ năng viết của học sinh phổ thông Việt Nam.

Nghiên cứu được triển khai theo thiết kế bán thực nghiệm với 52 học sinh trung học có trình độ tiếng Anh tương đương B1 CEFR. Nhóm đối chứng tiếp tục học viết dựa trên giáo trình và phản hồi truyền thống từ giáo viên và bạn học, trong khi nhóm thực nghiệm sử dụng các bài mẫu IELTS Task 2 do ChatGPT tạo ra, kết hợp với giả thuyết “noticing” nhằm giúp người học chủ động nhận diện và học hỏi các đặc trưng ngôn ngữ trong quá trình chỉnh sửa bài viết.

Các bài viết trước và sau thí nghiệm được đánh giá theo thang điểm IELTS Task 2, phân tích bằng các kiểm định thống kê suy luận. Kết quả nghiên cứu cho thấy nhóm học theo giáo trình truyền thống đạt mức cải thiện cao hơn nhóm sử dụng bài mẫu AI ở tất cả các tiêu chí, từ nội dung, từ vựng đến độ chính xác ngữ pháp và tính mạch lạc. Kết quả này bổ sung thêm một góc nhìn mới so với các nghiên cứu trước đó, vốn ghi nhận lợi ích tích cực của việc sử dụng bài mẫu do AI hỗ trợ trong dạy viết.

Nghiên cứu của nhóm tác giả đã góp phần chỉ ra giới hạn của AI trong dạy viết ngôn ngữ thứ hai, đặc biệt với học sinh phổ thông, đồng thời nhấn mạnh rằng AI chỉ thực sự hiệu quả khi được thiết kế và hướng dẫn sư phạm phù hợp, thay vì được xem như giải pháp thay thế trực tiếp cho vai trò của giáo viên. 

Google Classroom và động lực viết của người học ESL: Công nghệ là chất xúc tác

Tiếp cận công nghệ từ góc nhìn động lực học tập, nhóm tác giả Manesha Kaur Rajendra Singh và Debbita Tan Ai Lin (Universiti Sains Malaysia) nghiên cứu đề tài “The Role of Google Classroom in Boosting Writing Motivation for Malaysian ESL Learners”, tập trung phân tích tác động của Google Classroom đối với động lực viết của học sinh trung học Malaysia học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai.

Dựa trên Thuyết Tự Quyết (Self-Determination Theory), nghiên cứu khảo sát cách nền tảng số này tác động tới sự tự chủ, năng lực và kết nối của người học. Dữ liệu được thu thập thông qua bảng hỏi có cấu trúc với học sinh 15 tuổi tại một trường trung học công lập, phản ánh trải nghiệm học viết trong môi trường học tập kết hợp với trực tuyến.

Kết quả cho thấy Google Classroom giúp gia tăng rõ rệt động lực viết: học sinh cảm thấy tự tin hơn, hứng thú hơn và có cảm giác sở hữu đối với sản phẩm học tập của mình. Các yếu tố như khả năng truy cập tài liệu linh hoạt, phản hồi kịp thời từ giáo viên và cơ hội tương tác, hợp tác với bạn bè được xem là những động lực quan trọng thúc đẩy sự tham gia của người học.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra những rào cản đáng chú ý, bao gồm hạn chế về hạ tầng Internet, thiết bị học tập và sự chênh lệch về kỹ năng số, đặc biệt với học sinh đến từ các nhóm có điều kiện kinh tế - xã hội thấp. Từ đó, tác giả nhấn mạnh rằng công nghệ chỉ thực sự phát huy vai trò khi đi kèm với đầu tư đồng bộ về hạ tầng và chính sách giáo dục công bằng, nhằm đảm bảo mọi người học đều có cơ hội tiếp cận bình đẳng.

Định hướng bền vững cho ứng dụng AI trong giáo dục đại học Việt Nam

Mang tính hệ thống và chiến lược, nghiên cứu “AI in EFL Learning: A SAMR-PDCA Linguistic Framework for Higher Education in Vietnam” của nhóm tác giả Đỗ Thị Thu và Hoàng Đức Đoàn (Trường Đại học FPT) đã đề xuất một khung tiếp cận toàn diện cho việc tích hợp AI trong giảng dạy tiếng Anh tại bậc đại học, dựa trên nghiên cứu tại Trường Đại học FPT. Nghiên cứu được thực hiện thông qua một khung tiếp cận kết hợp giữa mô hình SAMR (Substitution, Augmentation, Modification, Redefinition), quy trình Plan-Do-Check-Act (PDCA) và lý thuyết Thụ đắc ngôn ngữ thứ hai (Second Language Acquisition - SLA)

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp phỏng vấn giảng viên và sinh viên, khảo sát hơn 100 sinh viên và phân tích 90 cặp bài luận có và không có sự hỗ trợ của AI. Các bài viết được phân tích trên nhiều bình diện ngôn ngữ, từ độ chính xác ngữ pháp, sự đa dạng từ vựng đến tính mạch lạc diễn ngôn và sự phù hợp dụng học.

Kết quả cho thấy AI hiện được sử dụng khá phổ biến, chủ yếu ở hai mức thấp của mô hình SAMR là Substitution và Augmentation, giúp cải thiện độ chính xác và vốn từ. Song, việc ứng dụng này chưa tạo ra chuyển biến rõ rệt về độ phức tạp và chiều sâu ngôn ngữ. Những kết quả ngôn ngữ nâng cao chỉ xuất hiện khi AI được tích hợp ở mức Modification và Redefinition, thường phụ thuộc nhiều vào vai trò chủ động của giảng viên.

Phân tích theo chu trình PDCA cũng cho thấy điểm yếu nằm ở khâu đánh giá và điều chỉnh, khiến việc ứng dụng AI thiếu tính bền vững lâu dài. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả đề xuất khung SAMR-PDCA-SLA, kết nối đổi mới sư phạm với cơ chế đánh giá liên tục, nhằm đảm bảo việc ứng dụng AI hiệu quả về mặt ngôn ngữ và đạo đức giáo dục.

Các nghiên cứu về vai trò của công nghệ tại Hội thảo FLEC 2026 không chỉ phản ánh xu hướng đổi mới trong giảng dạy ngôn ngữ, mà còn nhấn mạnh vai trò trung tâm của con người - người dạy, người học. AI dù mang lại nhiều tiềm năng hỗ trợ giảng dạy và học tập, nhưng chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong một thiết kế sư phạm có chủ đích, nơi giảng viên giữ vai trò định hướng, còn người học là chủ thể tích cực của quá trình học ngôn ngữ. 

Thu Uyên - fpt.edu.vn